Artikel uit 2004.

Sinds 1989 zijn Oost en West in Berlijn weer één. Een jaar later werd Oost-Duitsland toegevoegd aan de Bondsrepubliek Duitsland. Vijftien jaar na de Wende gaan we het in Europa groots aanpakken. Op 1 mei wordt de Europese Unie uitgebreid met landen uit het voormalige Oostblok. De verschillen tussen Oost en West zijn groot, en de vooroordelen misschien nog wel groter. Zelfs minister Zalm liet zich bij de discussie over toetreding van Polen meer leiden door de in Nederland levende vooroordelen dan de feitelijke situatie in Polen zelf.

Als we van het nieuwe Europa een succes willen maken moet de bevolking van de lidstaten een enigszins gelijkwaardige levensstandaard krijgen. Een situatie waarin afhankelijke lidstaten alle voorstellen van de dominante EU-landen maar moeten slikken kan op den duur nooit tot een verenigd Europa leiden. Ook moeten mensen zich meer en meer Europeaan gaan voelen. Hoe krijg je burgers immers betrokken bij de Europese politiek als men zich geen Europeaan voelt? Als Nederlanders, Fransen, Polen en Grieken zich Europeaan willen voelen, is communicatie en uitwisseling tussen de Europese landen van levensbelang. Een verblijf in Berlijn vormde voor mij een mooie aanleiding om eens te gaan kijken hoe de integratie in Duitsland, en in het bijzonder in Berlijn, vijftien jaar na 1989 verloopt.

Hoe krijg je burgers betrokken bij Europa als die zich geen Europeaan voelen?

Berlijn heeft er alles aan gedaan om de twee gescheiden steden weer bij elkaar te brengen. Openbaar vervoersystemen zijn op elkaar aangesloten en op de lege plekken die de gevallen muur heeft achtergelaten zijn vele nieuwe gebouwen neergezet. Oostelijke wijken als Mitte, Prenzlauer Berg en Friedrichain zijn populair geworden bij de West-Berlijners. In het centrum van de stad merk je als toerist de verschillen tussen Oost- en West-Berlijn dan ook niet direct meer. In de buitenwijken van de stad zijn de verschillen nog wel aanwezig. De oneindige 'plattenbau' in het Oostelijke Marzahn ziet er nog even troosteloos uit als voor de Wende, zeker als je het vergelijkt met de luxe bebouwing in Westelijke buitenwijken. De meest gelezen krant in het Oosten is nog altijd De voormalige Oost-Duitse Berliner Zeitung tegenover de Süddeutsche Zeitung en de Frankfurter Algemeine in het Westen. En ook tijdens een ritje met de S-Bahn van Oost naar West merk je nog aan alles waar je je bevindt.

Met de opbouw van Oost-Duitsland als geheel gaat het al niet veel beter. Het vele geld dat vanuit het Westen naar het Oosten stroomt heeft nauwelijks resultaat. "1250 Miljard: Wofür?" vroeg het weekblad Der Spiegel zich begin april af. Het blad concludeert dat de opbouw van Oost-Duitsland is verworden tot de neergang van het Westen. De economische groei in West-Duitsland wordt sinds de Wende meer dan teniet gedaan door het geld wat van West naar Oost vloeit. En daar verdwijnt het vervolgens in een bodemloze put. Met het geld is een perfecte infrastructuur aangelegd en in Cottbus heeft men zelfs een verwarmd station. De werkeloosheid is sinds 1990 echter wel verdubbeld tot 20%, en de bloeiende landschappen die bondskanselier Helmut Kohl in 1990 aan de Oost-Duitsers beloofde laten nog altijd op zich wachten.

Oost en West zijn in Berlijn en Duitsland dus nog lang geen één. En dit zal ook voor het Europa van na 1 mei een groot probleem worden. De oude EU-landen hebben weinig gemeen met de toetredende landen. Er zijn grote verschillen in welvaart en historische achtergrond. Toch is het belangrijk dat het nieuwe Europa daadwerkelijke één Europa wordt. Want hoe krijg je burgers betrokken als die zich niet kunnen identificeren met mede-Europeanen? Hoe krijg je burgers betrokken bij Europa als die zich geen Europeaan voelen? Wie het weet mag het zeggen. Met slogans als 'Europa: best belangrijk' komen we er in ieder geval niet.